5. Leefbare steden en dorpen

Vanuit het beleidskader ‘Leefbare Steden en Dorpen’ versterken we de leefbaarheid door (1) middels de Limburgse Leefbaarheidsaanpak te investeren in (onder andere) de fysieke leefomgeving, door (2) de juiste omstandigheden te creëren voor de realisatie van een woningvoorraad die aansluit op de behoefte van de regio én door (3) te sturen op samenhangende ruimtelijke keuzes voor meer omgevingskwaliteit. Deze 3 maatschappelijke opgaven, met bijbehorende doelstellingen voor deze collegeperiode (2023-2027), worden hieronder nader toegelicht. 

1 Verbetering van de leefbaarheid in Limburgse steden en dorpen

De Limburgse Leefbaarheidsaanpak is erop gericht de leefbaarheid in Limburg over de volle breedte te versterken. Dit doen we door het verlenen van subsidies, maar ook door het ondersteunen van initiatiefnemers. Hiervoor staan initiatiefcoaches klaar. Deels zijn dit medewerkers van de Provincie en deels zijn dit medewerkers van andere organisaties. Hierbij gaat het om:

• Burgerkracht Limburg;
• Katalys;
• Spil in de Wijk;
• Vereniging Kleine Kernen Limburg.

In 2025 heeft Huis voor de Kunsten Limburg zich ook bij de samenwerking aangesloten. We noemen deze samenwerking BuurtBooster. Samen met onze BuurtBooster-partners organiseerden we in 2025 diverse bijeenkomsten, zowel voor initiatiefnemers als voor professionals op het gebied van leefbaarheid. Hierbij ging het onder andere om het BuurtBooster Festival & Fondsenplein, dat zo’n 350 deelnemers trok.

De doelstellingen van de Leefbaarheidsaanpak hebben betrekking op het aantal verleende subsidies. De Leefbaarheidsaanpak is in oktober 2024 gestart. Op 31 december 2025 was de tussenstand als volgt:

1. Subsidieregeling voor kleinschalige inwoners- en gemeenschapsinitiatieven: 61 subsidies verleend (doelstelling voor eind 2026: 100)
2. Subsidieregeling voor initiatieven van stichtingen, verenigingen en coöperaties: 67 subsidies verleend (doelstelling voor eind 2026: 20)
3. Subsidieregeling voor gebiedsgerichte publieke initiatieven van gemeenten: 10 Leefbaarheidsakkoorden gesloten (doelstelling voor eind 2026: 10)

Op basis van deze tussenstand liggen we op schema om onze doelstellingen, al dan niet ruimschoots, te halen.

2 Passende woonruimte voor iedereen die in Limburg een woning zoekt

De Provincie Limburg werkt langs drie hoofdpunten aan de volkshuisvesting:

1. Versnelling uitvoering Woondeal:  
Om gemeenten en regio’s te ondersteunen bij het versnellen van woningbouw zijn in 2025 o.a. extra middelen (€ 4,6 miljoen), kennisdeling en specialistische ondersteuning geregeld. Er is een provinciale versnellingstafel gestart en initiatieven voor conceptueel/modulair bouwen zijn ondersteund.

2. Limburgse aanpak bebouwde omgeving:
In 2025 is gestart met de uitvoering van de ambities voor Limburg Centraal, met focus rond de stations op de zes intercitygemeenten. Er zijn ontwikkelprincipes vastgesteld en businesscases opgesteld, samen met betrokken partners. Provinciale Staten hebben ingestemd met een reservering van € 50 miljoen ter ondersteuning van verstedelijking en woningbouw in deze gebieden.

3. Regie op Volkshuisvesting & verrijken Woondeal:
De provincie heeft de programmering en actualisatie van de Woondeal samen met partners uitgewerkt en een provinciaal woningbehoefteonderzoek vastgesteld. Met de ‘Leidraad Wonen’ wordt gestuurd op duurzaam en kwalitatief woonbeleid, vooruitlopend op aankomende wetgeving. Aanbevelingen uit het rapport van de Zuidelijke Rekenkamer over de woningbouwopgave zijn overgenomen en opgepakt.

Kortom: Limburg versnelt, innoveert en versterkt haar regierol bij de woningbouw, met meer samenwerking, extra middelen en concrete uitvoering van beleidsambities.

3 Balans tussen beschermen en benutten van fysieke leefomgeving

• In 2027 is de samenhang en integraliteit van afwegingen in de fysieke leefomgeving verbeterd, waarbij rekening gehouden wordt met de schaarste aan ruimte, water, milieuruimte en ruimte op het elektriciteitsnet.

De (ruimtelijke) opgaven in Limburg zijn groot, maar de ruimte is schaars. Als we alle sectorale ruimtevragen naast elkaar in onze Provincie willen toestaan, dan hebben we meer ruimte nodig dan we beschikbaar hebben in onze Provincie. Ruimtelijke Ordening is dan ook niet voor niets terug van weggeweest. Gedurende deze collegeperiode zal de actualisatie van de Provinciale Omgevingsvisie, met bijbehorende bouwstenen zoals de ontwerpende onderzoeken, waarover uw Staten beslissen een groot thema zijn waarbij uw Staten actief betrokken zullen worden. Hier wordt ook een aanpassing van de Omgevingsverordening aan gekoppeld. Hierbij wordt onder andere gekeken naar aanpassingen die de Provincie meer grip geven om te sturen op specifieke opgaven.

Provincies bepalen samen met gemeenten en het Rijk hoe de fysieke leefomgeving van burgers en bedrijven wordt gebruikt. De (ruimtelijke) opgaven zijn groot en divers, terwijl de ruimte schaars is. De urgente maatschappelijke opgaven zoals het woningtekort, de kwaliteit van de natuur, de transitie van de landbouw en de verduurzaming van de energievoorziening hebben grote ruimtelijke impact.

In ons omgevingsbeleid moet volop aandacht zijn voor een goede balans tussen wonen, werken en ontspannen. Met oog voor een veilige en schone leefomgeving, waarbij de inrichting van de ruimte bijdraagt aan de leefbaarheid van steden en dorpen en de omgevingskwaliteit. Dit is ook een belangrijke factor voor het Limburgse vestigingsklimaat. De grote transities in onze samenleving leiden tot forse ruimteclaims. Dit vraagt om ruimtelijke afwegingen en scherpe keuzes voor de Provincie, in het bijzonder op het gebied van:
•    landbouw, water, natuur en stikstof;
•    klimaat en energie;
•    wonen en bereikbaarheid;
•    bedrijvigheid.

De ambities voor de fysieke leefomgeving en de ruimtelijke keuzes zijn/worden, conform de nieuwe Omgevingswet, vastgelegd in de Provinciale Omgevingsvisie (POVI), in daarmee verbonden sectorale programma's en in de Omgevingsverordening. Hiermee wordt ruimtelijk richting gegeven aan de ambities en doelen voor de Limburgse fysieke leefomgeving. Deze documenten maken onderdeel uit van de beleidscyclus van het omgevingsbeleid, waarvan monitoring en evaluatie onderdeel uitmaken.

Op nationaal niveau heeft het Rijk ervoor gekozen haar rol in de ruimtelijke ordening te versterken, gezien de grote ruimtelijke impact van de transities en opgaven waar Nederland voor staat. De Provincies hebben als regionale gebiedsautoriteit bij de uitwerking hiervan een centrale rol. Die uitnodiging hiervoor verbinden wij met onze eigen beleidscyclus.

De bodem en ondergrond worden in toenemende mate benut ten behoeve van de vele maatschappelijke opgaven, zoals de energietransitie, klimaatadaptatie en duurzaam bodembeheer in de landbouw. Daarbij zetten wij in op duurzaam en efficiënt gebruik van bodem en ondergrond, waarbij benutten en beschermen goed met elkaar in balans zijn. Dit vereist dat rekening wordt gehouden met het functioneren van bodem en ondergrond als natuurlijk systeem. Daarmee zijn bodem en ondergrond goed in staat om ecosysteemdiensten te leveren (vitale bodems), zijn kringlopen van (voedings-)stoffen, water en energie in stand gehouden of hersteld en zijn verontreinigingen zoveel mogelijk voorkomen. Bij (ruimtelijke) ontwikkelingen in de fysieke leefomgeving worden vanaf het begin van de planvorming de bovengrond en de ondergrond in samenhang bezien. Driedimensionale ordening staat centraal. Duurzaam gebruik van bodem en ondergrond kent raakvlakken met veel andere werkvelden, zoals planologie, landbouw, klimaat, mijnbouw, water en energie.

Belangrijk is dat de inzet op het gebied van ruimtelijke ontwikkeling, wonen, mobiliteit, energie en verduurzaming leidt tot verbetering van de leefbaarheid en tot een gezonde en veilige leefomgeving voor alle Limburgers. Zowel op het platteland als in de steden. Er wordt gekozen voor een samenhangende aanpak van sociale en fysieke vraagstukken, waar samen met gemeenten, corporaties, bewonersinitiatieven en andere partners invulling aan wordt gegeven. Waarbij ook impulsen uit de buurt- en wijkgerichte aanpak uit het kader Samen Leven en Bestaanszekerheid een bijdrage leveren. Dat moet leiden tot sterke steden en krachtige, bereikbare plattelandskernen, met voldoende voorzieningen en groen, aantrekkelijke ontmoetingsplekken, toegankelijke evenementen en een springlevend verenigingsleven.
Daarbinnen is het streven om de Limburgse woonopgave te realiseren, zodat elke inwoner van Limburg in elke levensfase kan beschikken over adequate, betaalbare en toekomstbestendige woonruimte in de vertrouwde omgeving. 

Naast het beleidskader ‘Leefbare Steden en Dorpen’ wordt er reeds middels bestaande kaders zoals IBA Parkstad (coalitieperiode 2015-2019) en Kwaliteit Limburgse Centra (coalitieperiode 2019-2023) invulling gegeven aan het behalen van deze doelstellingen. De inspanningen vanuit deze kaders zullen in de collegeperiode (2023-2027) (voor het grootste deel) worden afgerond.  

Vanuit de bestaande kaders IBA Parkstad en Kwaliteit Limburgse Centra zijn al vele projecten voortgekomen die allen (vrijwel) in uitvoering of afgerond zijn. Dit heeft zowel in stedelijke centra alsook de kleine kernen van Limburg (en specifiek voor regio Parkstad) geresulteerd in o.a. een kwalitatief beter en passender woningaanbod, waarbij er aandacht is voor de starter, de senior en de student, maar ook de internationale werknemer en statushouder niet wordt vergeten. Hierbij is een kwalitatieve impuls gegeven aan (het ruimtelijke aspect van) verschillende centra en wijken, is leegstand gereduceerd, is er meer groen gerealiseerd, zijn meer sociale huurwoningen op de markt gekomen en kunnen meer mensen doorstromen naar een woning die bij hun behoeftes past. Hiermee is de juiste woning op de juiste plek voor de juiste doelgroep gerealiseerd en met de afronding van steeds meer projecten zal de merkbaarheid van dit effect blijven groeien. In 2025 zijn de laatste subsidieaanvragen in het kader van de samenwerkingsagenda’s beschikt. In totaal zijn 29 KLC-samenwerkingsagenda’s toegekend en inmiddels in uitvoering. Tevens hebben in 2025 de eerste gemeenten de uitvoering afgerond, waarbij de subsidievaststelling reeds heeft plaatsgevonden.

Wat merkt de Limburger ervan?

Besluiten van PS ten aanzien van ruimtelijke ordening hebben via provinciale belangenbehartiging bij gemeentelijke plannen, via Omgevingsverordening en eventueel projectbesluiten direct invloed op de leefwereld van de Limburgers.

Aan de hand van indicatoren maken wij zichtbaar of we op koers liggen met het behalen van onze doelstellingen voor deze Statenperiode. Hierbij is de Provincie natuurlijk ook afhankelijk van partners en andere autonome ontwikkelingen. De indicatoren worden in het voorjaar geactualiseerd middels de P&C beleidsmonitor voor Limburg voorjaar 2026.