6.2.1. Erfgoed, monumenten en archeologie

In 2025 heeft de Provincie Limburg belangrijke stappen gezet om erfgoed te behouden en toegankelijk te maken voor iedereen, in lijn met het beleidskader ‘Cultuur en erfgoed voor iedereen’. Er zijn verschillende urgente restauratieopgaven aan rijks- en gemeentelijke monumenten financieel ondersteund. Eigenaren van monumenten ontvingen daarbij extra ondersteuning voor verduurzaming van het monument. Grote en complexe opgaven zoals Kloosterdorp Steyl, het Romeins museum Heerlen en het abdijcomplex Rolduc zijn dankzij provinciale ondersteuning in 2025 gestart met de restauratiewerkzaamheden. Door middel van de subsidieregeling Monulisa is de provinciale ondersteuning voor onderhoud aan kerken, molens en groen erfgoed voortgezet. Tevens is het subsidiepercentage verhoogd. Daarnaast zijn er verschillende (vrijwilligers-) projecten op het gebied van archeologie of klein Limburgs erfgoed ondersteund. Verschillende erfgoedinstellingen ontvingen provinciale ondersteuning voor hun werkplannen. De lobby richting het Rijk voor extra middelen voor grote monumenten is voortgezet. 

Rol Provincie: subsidiënt, toetser, procesmanager, ondersteuner, partner

In 2025 blijven wij activiteiten uitvoeren die bijdragen aan het doel van behoud van erfgoed voor de huidige en toekomstige generaties. Wij liggen op koers met de uitvoering van het Beleidskader 2024-2027 ‘Cultuur en erfgoed voor iedereen’. 

• Er is blijvend uitvoering gegeven aan onze wettelijke taak op het gebied van archeologie.
• In 2025 zijn er 12 urgente restauratieprojecten financieel ondersteund. Het gaat hierbij om zowel rijks- als gemeentelijke monumenten. Denk aan het gebouw van de Koninklijke Marechaussee in Maastricht dat door middel van onze steun momenteel wordt getransformeerd tot een sociale woon-, werk- en leerplek voor jongeren.  
• Eigenaren binnen de restauratie- en kerkenregeling hebben tevens aanvullende financiële steun van de Provincie ontvangen voor verduurzamingsmaatregelen. 
• In 2025 zijn ook de grote en complexe opgaven ten aanzien van grote monumenten, zoals opgenomen in het beleidskader Cultuur en Erfgoed, financieel ondersteund. Het betreft onder andere de restauratiewerkzaamheden aan het Kloosterdorp Steyl, het Romeins museum in Heerlen en het abdijcomplex Rolduc in Kerkrade. Deze projecten zijn in 2025 gestart mede dankzij onze financiële steun. Halverwege de periode is 71% van de beschikbare subsidiegelden voor grote monumenten besteed.  
• In 2025 zijn er verschillende projecten op het gebied van archeologie en klein Limburgs erfgoed ondersteund. Hierbij zijn 234 vrijwilligers betrokken geweest. 
• In 2025 zijn de nadere subsidieregeling Monulisa 2025 - 2028 vastgesteld, als uitvoering van het amendement 179.  Hierover is PS geïnformeerd middels een mededeling portefeuillehouder. Eigenaren van kerken, molens en groen erfgoed hebben vanuit deze regeling een aanvulling ontvangen op hun rijkssubsidie voor het onderhoud aan deze monumenten. Het subsidiepercentage vanuit de Provincie is verhoogd van 10% naar 15%. 
• Alle begrotingsinstellingen op het gebied van erfgoed zijn voorzien van de afgesproken provinciale financiële steun en de instellingen geven uitvoering aan de werkplannen.
• Onze provinciale lobby voor meer financiële steun van het Rijk bij grote monumentale opgaves is voortgezet. 
• Via het instrument ‘Erfgoedlab’ worden complexe monumentale ensembles waar meerdere problematieken bij elkaar komen een stap verder geholpen. De opdrachtverlening is in 2025 afgerond. Er is een raamcontract afgesloten met een aanbieder van erfgoeddiensten. Naar verwachting wordt in de eerste helft van 2026 de ondersteuning van de eerste vier casussen opgestart. 
• De opdracht voor het opstellen van een gebiedsbiografie van Limburg is verleend en wordt momenteel uitgevoerd.

De hierboven onder Kwaliteit genoemde activiteiten zijn in 2025 uitgevoerd. Hierbij was er primair aandacht voor het uitvoeren van onze wettelijke taak op het gebied van archeologie, de financiële ondersteuning van ons Limburgs erfgoed via de verschillende subsidieregelingen en het verlenen van de opdracht voor het Erfgoedlab. We liggen hierbij op koers.

Voor de uitvoering van product 6.2.1. Erfgoed, monumenten en archeologie zijn in 2025 de lasten begroot op € 21,99 mln. De realisatie 2025 bedraagt € 12,72 mln. Hierdoor ontstaat er een voordelig verschil van € 9,26 mln. Dit verschil in 2025 heeft betrekking op: 

• voor de afhandeling van een aantal subsidieaanvragen moet de aanvrager aan een aantal voorwaarden voldoen, waardoor deze aanvragen niet meer in 2025 konden worden afgehandeld. Deze zullen in 2026 worden afgehandeld (€ 0,53 mln.);
• aangepaste fasering van de te verwachten uitgaven van een aantal projecten bij de Investeringsagenda Noord-Limburg en meerjarige subsidieregelingen. De niet-bestede middelen dienen voor de gehele looptijd beschikbaar te blijven (€ 2,77 mln.);
• restauratie monumenten (€ 5,00 mln.); De Staten hebben op 20 juni 2024 een Amendement aangenomen inzake de monumentenregeling. Voor de restauratie heeft het Rijk via het Provinciefonds een decentralisatieuitkering toegekend, waar co-financiering van de Provincie voor nodig is. Bij monumenten is sprake van grote, complexe en langdurige processen voor subsidieverlening. Op 24 augustus 2024 hebben GS ingestemd met een subsidieregeling voor deze collegeperiode. De restantmiddelen moeten beschikbaar blijven voor deze periode;
• minder aanvragen voor subsidieregelingen (€ 0,42 mln.);
• minder uitgaven bij de beleidsmiddelen voor erfgoed (€ 0,17 mln.); dit restant valt vrij ten gunste van het resultaat.

Om te voldoen aan onze verplichtingen en verdere uitvoering van bestaand beleid mogelijk te maken, wordt € 8,72 mln. overgeboekt naar 2026 e.v. via de overboekingsvoorstellen.