1.3.1. Waterbeheer en waterkwaliteit regionaal systeem

Wij dragen zorg voor een meer klimaatbestendig watersysteem, dat kan omgaan met droogte en wateroverlast. Daarvoor geeft de Provincie Limburg samen met het Waterschap Limburg invulling en uitvoering aan het Provinciaal Waterprogramma 2022-2027. Ons doel voor 2027 is een duurzamer, robuuster en ecologisch gezonder watersysteem dat beter kan omgaan met wateroverlast en droogte en dat voorziet in voldoende water en verbeterde waterkwaliteit. Met dit doel houden wij ook in de ruimtelijke inrichting zoveel mogelijk rekening. 

In 2025 is op vele fronten gewerkt aan realisatie van beleidsdoelen. Projecten voor beekherstel, vismigratie, rioolwaterzuivering (door het waterschap), vermindering van riooloverstorten (door gemeenten) en hydrologisch herstel van verdrogingsgevoelige N2000 gebieden (Provincie) zijn deels gerealiseerd, maar de afronding hiervan blijft achter bij de doelen van de Kaderrichtlijn Water (KRW).

Gewerkt is en wordt aan het Aanvalsplan Waterkwaliteit, waarmee de Provincie Limburg gericht de realisatie van waterkwaliteitsdoelen wil ondersteunen. In 2027 zal met ondersteuning van de Provincie het aantal gemeentelijke riooloverstorten zijn afgenomen en het goede landbouwkundige gebruik zijn verbeterd (aanvullend op de inzet van het Rijk) waardoor emissies van nutriënten en gewasbeschermingsmiddelen zijn verminderd.

Ook opgaven waar het Rijk en buurlanden voor verantwoordelijk zijn, lopen achter, waardoor de indicator ‘tijd’ op oranje staat. Met instrumenten als Waterwinst (ten behoeve van waterkwaliteit) en de WRL kansenregeling (ten behoeve van waterveiligheid en -overlast) wordt in Limburg gewerkt aan het bereiken van waterdoelen. Ook wordt ingezet op bewustwording en er is inzet op het realiseren van beleidsdoelen op het gebied van klimaatadaptatie, Schone Maas en drinkwater.

Om onze inwoners tegen wateroverlast en overstroming te beschermen werken wij met Waterschap Limburg, het Rijk en Limburgse gemeenten aan een betere waterveiligheid voor de Limburgers via het programma Waterveiligheid en Ruimte Limburg (WRL). Via de systematiek van het Groot Project zijn Provinciale Staten hierover geïnformeerd.

Rol Provincie: toetser, ondersteuner, procesmanager, subsidiënt, partner, bevoegd gezag

Waterkwaliteit en Kaderrichtlijn Water (KRW)
Wij houden toezicht op de uitvoering van maatregelen voor de KRW. Gemeenten en waterschap en hebben daartoe een 'formele kolom' ingericht  conform het advies van Berenschot over de governance van de KRW. In 2025 is de afronding van maatregelen door waterschap en gemeenten zoals beekherstel, het wegnemen van belemmeringen voor vismigratie, verbetering rioolwaterzuiveringen en verminderen van riooloverstorten achtergebleven bij de verwachtingen. Wel constateren wij dat een groot aantal maatregelen in uitvoering is.   

Wij spreken het Rijk en onze buurlanden aan op hun verantwoordelijkheid voor het treffen van maatregelen, nodig om de doelen van de KRW te bereiken. Daarmee geven wij tevens invulling aan de motie 3272 (Nijenhuis) 'Grensoverschrijdende aanpak van waterverontreiniging', waarin gevraagd wordt om de gesprekken met het buitenland over de waterkwaliteit te intensiveren. 

Via de motie 3212 (vd Pol) 'Efficiënte maatregelen natuurherstel' hebben Provinciale Staten aan Gedeputeerde Staten gevraagd om onderzoek te doen naar af- en uitspoeling van nutriënten en gewasbeschermingsmiddelen in overgangszones en beekdalen. In 2025 zijn wij met dit onderzoek gestart.

Samen met de LLTB voeren wij, als vervolg op Duurzaam Schoon Grondwater (DSG), het project Waterwinst uit. Hierbij kijken wij samen met agrariërs naar vrijwillige maatregelen om de waterkwaliteit te verbeteren. Naar aanleiding van de motie 3237 (Wesseling) 'Plan van aanpak vrijwillige reductie gewasbeschermingsmiddelen' bekijken wij of in deze aanpak ook de reductie van het gebruik van gewasbeschermingsmiddelen meegenomen kan worden.

Waterkwaliteit heeft nadrukkelijk aandacht gekregen in de ontwerp omgevingsvisie. In 2026 wordt de omgevingsvisie door Provinciale Staten vastgesteld. Regels, voortkomend uit de nieuwe omgevingsvisie zullen in 2026 worden opgenomen in de  Omgevingsverordening Limburg.

Hydrologische toestand N2000 gebieden:
In 2025 hebben wij  vier nieuwe hydrologische onderzoeken aanbesteed naar maatregelen om de hydrologische toestand van de grondwatergevoelige natuurgebieden te verbeteren. Twee onderzoeken in deelgebieden van het Geuldal, 1 onderzoek in het Swalmdal en 1 onderzoek (Hydrologische Systeemanalyse (HSA)) in de Meinweg. Wij verwachten dat deze onderzoeken in 2026 zijn afgerond. In 2025 hebben wij de ondersteuning van de uitvoering van maatregelen door derden gecontinueerd (zie ook product 1.1.2).

Aanvalsplan waterkwaliteit: 
Gewerkt is en wordt aan het Aanvalsplan Waterkwaliteit, waarmee de Provincie Limburg gericht de realisatie van waterkwaliteitsdoelen maximaal wil ondersteunen. Wij zetten in op project- en procesondersteuning van gemeenten bij het opheffen van riooloverstorten, ondersteuning van agrariërs in het toepassen van landbouwmethodes die tot minder uitspoeling leiden, het actualiseren van (lozings-)vergunningen van bedrijven, het afkoppelen van regenwater en het gebruik van het diepe grondwater van de Roerdalslenk.

In 2025 zijn gesprekken gevoerd met individuele gemeenten om te bepalen welke gemeenten behoefte hebben aan projectondersteuning. Deze wordt door de Provincie gefinancierd en draagt bij aan het realiseren van de opgave om het aantal riooloverstorten te verminderen en te saneren. In 2026 geven wij hier verdere uitvoering aan. Het actualiseren van vergunningen door Rijkswaterwaterstaat, Waterschap en Provincie is in uitvoering. In het verband van de Maasbrede samenwerking  ondersteunen wij gemeenten, bevoegd gezag voor lozingen op het riool, met kennis. De inmiddels uitgevoerde (nationale) ex-ante evaluatie van de KRW geeft geen aanleiding om het Aanvalsplan Waterkwaliteit bij te stellen. 

Deltaprogramma Hoge Zandgronden/waterbeschikbaarheid:
Wij hebben in 2025 vanuit het Deltaprogramma Hoge Zandgronden (DHZ) subsidies verleend aan het Waterschap Limburg en 12 Limburgse gemeenten om maatregelen te nemen die zorgen voor een betere beschikbaarheid van water en die droogte tegengaan (zoals afkoppelen regenwater via bovengrondse groen ingerichte infiltratievoorzieningen of ondergrondse bergingskelders). Om tot een maximale benutting van de DHZ-middelen te komen, zijn de middelen tussen de diverse subsidieplafonds herverdeeld en uitgebreid met een nieuw subsidieplafond voor alle partijen, het zogenaamde overloopplafond. Enkele gemeenten maakten daarvan al gebruik in 2025. Voor 5 gemeenten hebben wij de subsidie naar aanleiding van de aanpassing van de plafonds in de subsidieregeling verhoogd. Naar verwachting zullen de middelen van het Deltafonds, na aanpassing van de plafonds, (afhankelijk van de animo) grotendeels of geheel besteed worden in 2026 en 2027.

Samen met de partijen van de bestuurlijke Klimaatadaptatietafel Limburg hebben wij  in 2025 gewerkt aan het convenant ‘Voldoende Zoetwater’ om samen doelstellingen af te spreken om meer water beschikbaar te hebben en de watervraag te verminderen.

De waterthema's hebben een goede plek gekregen in onze ontwerp omgevingsvisie, met ruimte voor wateropvang, berging en afvoer, en ruimte voor drinkwaterwinning. Daarmee willen wij ruimte geven om wateroverlast te verminderen en de waterbeschikbaarheid te vergroten.

Het Waterschap voert met behulp van subsidies beekherstelprojecten uit, onder meer gericht op een natuurlijk ecohydrologisch gezond functionerend watersystemeem en plaatsing van stuwen om waterpeilen te verhogen. Door te kiezen voor traploos regelbare stuwen kan ook hier sneller en slimmer worden ingespeeld op verwachte neerslagpieken en blijft het peil tussentijds zo hoog mogelijk.

Schone Maas:
In 2025 zijn opruimacties in het kader van Schone Maas/Maascleanup ondersteund. Hierbij hebben vele Limburgers samengewerkt om de oevers van de Maas en de zijbeken schoon te maken.

Klimaatadaptatie:
Eind 2025 hebben wij de aanvraag ontvangen van de gemeentelijke waterregio's voor een subsidie om de gemeenten te ondersteunen in de bewustwording en communicatie over klimaatadaptatie via de website 'Waterklaar'. De subsidie aanvraag  zal in 2026 worden beschikt. Via Waterklaar krijgen de Limburgers adviezen over klimaatbewust handelen en over het nemen van  klimaatadaptieve maatregelen en wordt het bewustzijn gestimuleerd. Samen met waterschap, WML en gemeenten geven wij via Waterklaar ook invulling aan de motie 3273 (Nijenhuis) 'Schoon water begint bij onszelf', waarin gevraagd wordt om een publiekscampagne te starten over medicijnresten in de waterketen. 

Wij hebben samen met het Waterschap Limburg en in samenwerking met het programma WRL en de Limburgse gemeenten een onderlegger Water en Bodem opgesteld en beschikbaar gesteld. De onderlegger geeft inzicht in de gevolgen en de risico's van klimaatverandering door beschrijvingen van landschapstypen en het functioneren van water- en bodemsystemen, actuele basis- en signaleringskaarten per thema (zoals waterveiligheid, waterkwaliteit, droogte en hitte) en concrete handelingsperspectieven voor gebiedsgerichte maatregelen.

Drinkwater:
Om het grondwater actueel en goed te beschermen voor drink- en industriewater (zoals conserven, frisdrank en bier), werken wij aan een betere bescherming van het grondwater via diverse programma’s, waaronder de Limburgse programmatische aanpak in het landelijk gebied (zie product 1.1.2.).

Het onderzoek van de Zuidelijke Rekenkamer naar drinkwater is aan Provinciale Staten aangeboden. In 2025 hebben wij het Programma  Limburgs Drinkwater opgesteld. In het Programma Limburgs Drinkwater werken wij samen met WML aan de zekerstelling van de openbare drinkwatervoorziening op de lange termijn (2050). Afgelopen jaar is een startdocument en een onderzoeksopzet opgeleverd. Via een mededeling portefeuillehouder van 24 oktober is PS hierover geïnformeerd.

Wij bereiden (uiterlijk in 2027 vast te leggen ) afspraken voor met partijen in binnen- en buitenland over het gebruik van de grondwatervoorraad in de diepe Roerdalslenk, tevens rekening houdend met de afbouw van de bruinkoolwinning in Nordrhein-Westfalen. Wij hebben de ontwikkelingen rond de voorgenomen beëindiging van de bruinkoolwinning in Duitsland gevolgd en samen met Waterschap Limburg hebben wij onze zorgen geuit voor de gevolgen van de aanpassing van het Braunkohlenplan Garzweiler voor de kwaliteit en kwantiteit van het Limburgse grond- en oppervlaktewater.

Via het aangeven van zoekgebieden voor grondwaterbeschermingsgebieden en het aanduiden van toekomstige drinkwaterwinningen in de ontwerp-POVI hebben wij gewerkt aan de verbetering van de beschikbaarheid van voldoende en schoon grondwater voor de productie van drinkwater. De gebieden zullen in  het kader van de aanpassing van de omgevingsverordening aan Provinciale Staten worden voorgelegd.

Wateroverlast en waterveiligheid:
In 2025 zijn Provinciale Staten via de rapportage groot project geïnformeerd over de voortgang van het programma WRL en de projecten Vierwaarden en Zuidelijk Maasdal (zie ook 1.3.2.). Vanaf medio 2025 worden in WRL verband urgente waterveiligheidsmaatregelen, mits ‘no-regret’, uitgevoerd. Gewerkt wordt aan stroomgebiedsplannen voor de Geul, de Geleenbeek en de Roer die vanaf eind 2027 in uitvoering zullen zijn. Daarnaast zijn waarschuwingssystemen verbeterd (early warning), en zijn concrete hulpmiddelen geboden om inwoners zelf meer waterbewust en -weerbaar te maken.

In 2025 hebben wij een coördinerende rol vervult in het opstellen van bovenregionale stresstesten, samen met waterschap, veiligheidsregio's en gemeenten. Deze stresstesten bieden inzicht in de gevolgen van wateroverlast, en overstromingen.

Met onze partners in de Euregio maken wij afspraken over inrichting en beheer van het watersysteem, gericht op het (in 2027) actualiseren van normen voor wateroverlast in binnen- en buitenland in het regionale watersysteem.

Veel van de doelstellingen uit het waterbeleid zijn gekoppeld aan het jaar 2027. Dit hangt onder meer samen met de vereisten die voortkomen uit de Kaderrichtlijn Water en de doelen die zijn gesteld in het provinciaal waterprogramma en het beleidskader 'Perspectief voor het landelijk gebied'. De gerealiseerde resultaten voor 2025 dragen hieraan bij.

Hoewel wij alles op alles zetten om het bereiken van de KRW doelstellingen dichter bij te brengen, blijft doelrealisatie bij een aantal opgaven achter en zal doelbereik waarschijnlijk niet overal tijdig behaald worden, reden om de indicator ‘tijd’ op oranje te zetten. Het betreft zowel regionale opgaven, zoals het hydrologisch herstel Natura 2000 gebieden, beekherstel, het wegnemen van belemmeringen voor de vismigratie, het verbeteren van rioolwaterzuiveringen en het verminderen van riooloverstorten, als opgaven waarvoor Rijk (en buurlanden) aan de lat staan, zoals mestwetgeving om de nutriëntenlast, de toelating van gewasbeschermingsmiddelen en de aanvoer van verontreinigingen uit het buitenland. In het Provinciaal Waterprogramma 2022-2027 zullen wij het doelbereik in 2027 verantwoorden en de restopgave programmeren.

Voor de uitvoering van product 1.3.1. Waterbeheer en waterveiligheid regionaal systeem zijn in 2025 de lasten begroot op € 18,10 mln. De realisatie 2025 bedraagt € 17,08 mln. Hierdoor ontstaat een voordelig verschil van € 1,03 mln. Dit verschil in 2025 heeft met name betrekking op:

• Bij de najaarsnota is het budget voor de subsidieregeling Deltaplan Hoge Zandgronden doorgeschoven naar de begroting van 2026, omdat werd verwacht dat er in 2025 geen subsidiebeschikkingen meer zouden worden afgegeven. In de praktijk zijn er in 2025 toch nog beschikkingen toegekend en uitbetaald. Hierdoor ontstaat een nadeel van € 4,96 mln., omdat het budget feitelijk eerder is benut dan gepland.
• De uitgaven binnen WRL (Watersysteem en Regionale Waterveiligheid Limburg) zijn € 3,50 mln. lager dan begroot. Dit komt doordat er minder subsidieaanvragen zijn gedaan voor de subsidieregeling waterveiligheid 2024-2026 (kansenregeling) dan verwacht.
• Voor het project "Duurzaam Schoon Grondwater" is een voordelig saldo gerealiseerd van € 0,30 mln. op de SPUK-subsidie. Daarnaast komt, door afronding van de SPUK-regeling, € 0,63 mln. aan cofinancieringsmiddelen vrij. Dit bedrag wordt overgeboekt naar 2026, zodat het ingezet kan worden voor de Waterwinst-projecten conform GS-besluit dd. 23-09-2025.
• De subsidieaanvraag voor klimaatadaptatie en waterbewustzijn in de gemeentelijke waterregio’s (onder het programma Waterklaar) is in 2025 nog niet toegekend. Het bijbehorende budget van € 0,83 mln. wordt daarom doorgeschoven naar 2026.
• Bij grondwatermonitoring en -beheer is een voordeel van € 0,37 mln. gerealiseerd, onder andere dankzij een gunstige aanbesteding voor het nieuwe netwerk peilbuizen. Dit bedrag wordt toegevoegd aan de reserve.
• Tot slot is er bij het aanvalsplan waterveiligheid en waterkwaliteit, uit de intensiveringsmiddelen voor WRL, een voordeel van € 0,25 mln. ontstaan, omdat de benodigde personele capaciteit (formatieve inzet) nog niet beschikbaar was.

Omdat wij aan onze verplichtingen in 2025 hebben moeten voldoen om het bestaande beleid mogelijk te maken, wordt per saldo € 1,14 mln. naar voren gehaald uit 2026 via de overboekingsvoorstellen en € 1,58 mln. overgeboekt naar product 1.3.4. WRL (nieuw in de Programmabegroting 2026).